Logopeda

PODSTAWOWE POJĘCIA STOSOWANE W LOGOPEDII:

logopedia (gr. logos = słowo, paideia = wychowanie) – nauka
o kształtowaniu prawidłowej mowy, usuwaniu wad wymowy oraz nauczanie mowy w przypadku jej braku lub utraty,

surdologopedia (łac.surdus = głuchy) – zajmuje się kształtowaniem mowy osób z uszkodzonym narządem słuchu,

fonetyka – dział logopedii zajmujący się stroną fizjologiczną procesu mówienia i rozumienia, a więc ruchami narządów mowy, czyli stroną akustyczną,

fonologia – ustala i bada tylko cechy istotne (dystynktywne) dla procesu komunikacji,

fonacja – wydawanie głosu przez człowieka,

fonem – najmniejszy element języka, który jest abstrakcyjny, wymawia się i słyszy jego realizację – głoskę,

głoska – realizacja fonemu w żywym słowie, najmniejszy element wymawianiowy, słyszany,

słuch mowny (fonematyczny) – ogólnie – różnicowanie
i identyfikowanie dźwięków mowy ludzkiej, a także dokonywanie ich analizy i syntezy; szczegółowo – różnicowanie głosek różniących się tylko jedną cech artykulacyjną, a więc dźwięcznych i bezdźwięcznych, np.: p-b, k-g, dentalizowanych, np.: s-sz, s-ś, s-c, twardych i miękkich; wyróżnia się słuch fonemowy (niedokształcony lub zaburzony przy substytucji) i fonetyczny (niedokształcony przy deformacji),

kinestezja – czucie ułożenia; kinetyka – ruch,

dyslalia (syn. zaburzenia artykulacyjne, zaburzenia wymowy, wady wymowy, wady artykulacyjne, nieprawidłowe realizacje fonemów, zniekształcenia substancji fonicznej w płaszczyźnie segmentalnej) – to nazwa kategorii zaburzeń, których istotą jest nieprawidłowa realizacja dźwięków mowy,

metateza (przestawka) – przestawienie fonemów wewnątrz wyrazu (np.: lokomotywa = mokolotywa, Inka = Nika – przyp. autorki) lub zmiana szyku wyrazów w słowie i w piśmie,

elizja (mogilalia) – brak osobnej realizacji jakiegoś elementu, całkowite opuszczenie głoski, np. yba (ryba),

substytucja (paralalia) – zamiana jakiejś głoski przez inną prawidłowo wymawianą, np. kula ( kura),

asymilacja – upodobnienia głosek w zależności od sąsiedztwa fonetycznego (wsteczna, postępowa), np.: noga = goga, zęby = memby – przyp. autorki,

deformacja – zachodzi wówczas, gdy realizacja jakiegoś fonemu wykracza poza właściwe normie pole realizacji tego fonemu – głoski nietypowe dla danego systemu fonetycznego (np.: seplenienie lateralne, międzyzębowe),

afazja – częściowa lub całkowita utrata umiejętności posługiwania się językiem (czyli systemów znaków i reguł gramatycznych), spowodowana uszkodzeniem odpowiednich struktur mózgowych,

oligofazja – niedokształcenie mowy na skutek upośledzenia umysłowego,

dysartia (anartia) – zniekształcenie dźwięków mowy lub niemożność ich wytwarzania w wyniku uszkodzenia ośrodków i dróg unerwiających narządy mowne (artykulacyjne, fonacyjne, oddechowe); zaburzenia dysartryczne u dzieci towarzyszą najczęściej dziecięcemu porażeniu mózgowemu,

schizofazja – mowa osób z zaburzeniami myślenia wynikającymi
z zaburzeń psychicznych,

jąkanie – zaburzenie płynności mowy (rytmu i tempa), przejawiające się skurczami mięśni artykulacyjnych, fonacyjnych, oddechowych,

logoneurozy (nerwice mowy: mutyzm, afonia) – polega na całkowitym braku mowy lub zaburzeniach tempa, modulacji, siły czy wysokości głosu, charakterystyczna u osób chorujących na nerwice,

dysfonia – według foniatrii jest określeniem wielopostaciowych zaburzeń głosu dotyczących częstotliwości natężenia, czasu trwania i barwy, afonia jest skrajnym stanem zaawansowania dysfonii,

dysglosja – zniekształcenie dźwięków mowy lub niemożność ich wytwarzania na skutek nieprawidłowej budowy narządów mowy (nieprawidłowości zgryzu, rozszczepy podniebienia), ankyloglosja – krótkie wędzidełko,

opóźnienie rozwoju mowy (ORM) (syn. niedorozwój mowy, mowa opóźniona w rozwoju, opóźniony rozwój języka) – to najogólniejszy termin służący nazwaniu zjawiska występującego u dzieci, polegającego na wolniejszym niż u rówieśników wykształcaniu się zdolności ekspresyjnych lub/i percepcyjnych, co powoduje, że dynamika ich rozwoju jest odmienna od normalnej,

alalia (słuchoniemota, niemota pochodzenia centralnego, afazja rozwojowa) – charakteryzuje się brakiem rozwoju języka i w konsekwencji opóźnieniem w rozwoju mowy,

palatolalia – termin ten jest stosowany do określenia sprzężonych zaburzeń mowy, tj. dyslalii (wielorakiej, złożonej) oraz rynolalii (nosowania), występujących w przypadkach roszczepów podniebienia,

autyzm – (z grec. autos – sam) polega na zamykaniu się we własnym świecie i nie odpowiadaniu na płynące z zewnątrz bodźce,

echolalia – automatyczne powtarzanie zasłyszanych dźwięków, słów, zwrotów (bezpośrednia, odroczona),

dysfunkcja połykowa (syn. infantylne połykanie, niemowlęca pozycja języka) – brak pionizacji języka, w czasie połykania język w pozycji poziomej z napięciem mięśni warg; z tym zaburzeniem współwystępuje najczęściej zgryz otwarty i artykulacja międzyzębowa wielu głosek.

Literatura:

Logopedia, pod red. T. Gałkowskiego i G. Jastrzębowskiej, Opole 2001.
I. Styczek: Logopedia, Warszawa, PWN 1980.
L. Kaczmarek: Nasze dziecko uczy się mowy, Wyd. Lubelskie, Lublin 1966.
Słownik wyrazów obcych, Warszawa, PWN 1980.
T. Orzechowska